Słowniczek – Grenoble.science

Angstrem Å: Jednostka długości równa 0,1 nanometra (10⁻¹⁰ metra), powszechnie używana do podawania odległości między atomami. Zarówno promieniowanie rentgenowskie z ESRF, jak i neutrony termiczne z ILL mają długość fali tego rzędu, dlatego pozwalają poznać budowę atomową. Więcej
Biały węgiel houille blanche: Francuskie określenie energii wodnej, spopularyzowane w 1882 roku przez Aristide’a Bergèsa, który napędzał swoją papiernię w Lancey wodą z masywu Belledonne. Energia alpejskiej wody uczyniła z Grenoble ośrodek elektrotechniki, co uczciła Międzynarodowa Wystawa Energii Wodnej i Turystyki w 1925 roku. Więcej
Biologia strukturalna: Nauka, która ustala trójwymiarowy kształt cząsteczek biologicznych, takich jak białka, DNA i RNA, atom po atomie, i bada, jak zmienia się on podczas ich pracy. W Grenoble uprawia się ją na kampusie EPN za pomocą promieniowania rentgenowskiego, neutronów i mikroskopów elektronowych. Więcej
Czas pomiarowy beam time: Czas przyznany zespołowi badawczemu na linii pomiarowej lub instrumencie neutronowym. W badaniach akademickich przydziela się go po recenzji wniosków: standardowe terminy w ESRF to 1 marca i 10 września, a ILL, z terminami w lutym i we wrześniu, może przyjąć mniej więcej połowę zgłoszeń. Więcej
Deuteryzacja: Zastępowanie zwykłego wodoru w próbce deuterem, ciężkim izotopem wodoru, którego jądro zawiera oprócz protonu także neutron. Neutrony odróżniają oba izotopy, więc próbki deuterowane lepiej widać w badaniach neutronowych; na kampusie EPN działają specjalne laboratoria deuteryzacji. Więcej
EBS Extremely Brilliant Source: Nowy pierścień akumulacyjny ESRF, zbudowany w starym tunelu i udostępniony użytkownikom 25 sierpnia 2020 roku. Dzięki układowi magnesów Hybrid Multi-Bend Achromat jasność i spójność wiązek rentgenowskich wzrosły stukrotnie; ESRF nazywa go pierwszym wysokoenergetycznym synchrotronem czwartej generacji. Więcej
Elektronowolt eV: Jednostka energii dopuszczona do stosowania z układem SI: energia kinetyczna, jaką zyskuje elektron, przechodząc w próżni przez różnicę potencjałów jednego wolta, 1 eV = 1,602 176 634 × 10⁻¹⁹ dżula. Elektrony w ESRF osiągają 6 GeV, czyli sześć miliardów elektronowoltów. Więcej
EMBL Grenoble Europejskie Laboratorium Biologii Molekularnej, placówka w Grenoble: Grenobelska placówka Europejskiego Laboratorium Biologii Molekularnej, założona w 1975 roku obok ILL, by badać problemy biologiczne za pomocą neutronów. Dziś specjalizuje się w badaniach z biologii strukturalnej, budowie instrumentów i usługach, zwłaszcza w biologii RNA i biologii infekcji. Więcej
ESRF Europejskie Źródło Promieniowania Synchrotronowego (European Synchrotron Radiation Facility): Międzynarodowe źródło światła synchrotronowego w Grenoble, wspierane przez 19 państw partnerskich, w tym Polskę. Jego pierścień akumulacyjny ma obwód 844 metrów i zasila 44 linie pomiarowe, z których korzysta ponad 9000 naukowców rocznie. Konwencję o jego utworzeniu podpisano w 1988 roku. Więcej
IBS Instytut Biologii Strukturalnej (Institut de Biologie Structurale): Wspólna jednostka badawcza CEA, CNRS i Université Grenoble Alpes, założona w 1992 roku, by wykorzystywać ESRF i ILL w biologii strukturalnej. Bada budowę i dynamikę białek; na kampus EPN przeniosła się w 2013 roku. Więcej
ILL Instytut Laue-Langevina (Institut Laue-Langevin): Międzynarodowy instytut badań neutronowych w Grenoble, założony w 1967 roku przez Francję i RFN, do których dołączyła później Wielka Brytania. Jego reaktor badawczy dostarcza neutrony do około czterdziestu instrumentów. Nazwę zawdzięcza fizykom Maxowi von Laue i Paulowi Langevinowi. Więcej
Kampus EPN Europejski Kampus Fotonów i Neutronów (European Photon and Neutron science campus): Wspólny teren badawczy na grenobelskim Presqu’île, na którym działają ESRF, ILL, EMBL Grenoble i Instytut Biologii Strukturalnej. ESRF datuje jego utworzenie na 2010 rok; cztery instytuty współpracują w ramach Partnership for Structural Biology od 2002 roku. Więcej
Kriomikroskopia elektronowa cryo-EM: Metoda, w której cząsteczki biologiczne zamraża się tak szybko, że zachowują naturalny kształt, a następnie fotografuje w mikroskopie elektronowym; z wielu dwuwymiarowych obrazów składa się trójwymiarową strukturę. Przyniosła Nagrodę Nobla z chemii w 2017 roku, a partnerzy kampusu EPN wspólnie obsługują mikroskop CM01. Więcej
Krystalografia neutronowa: Ustalanie budowy atomowej kryształu na podstawie tego, jak rozprasza on neutrony. W dużych cząsteczkach biologicznych pozwala zlokalizować atomy wodoru i deuteru z rozdzielczością od 1,5 do 2,5 angstremu, w temperaturze pokojowej i bez uszkodzeń radiacyjnych. Więcej
Kwantowy efekt Halla: W bardzo cienkiej warstwie elektronów, w niskiej temperaturze i silnym polu magnetycznym, opór Halla rośnie płaskimi stopniami wyznaczonymi przez dwie stałe przyrody: stałą Plancka i ładunek elektronu. Klaus von Klitzing odkrył go w grenobelskim laboratorium silnych pól 4–5 lutego 1980 roku i dostał za to Nagrodę Nobla z fizyki w 1985 roku; od 2019 roku zjawisko to realizuje om w układzie SI. Więcej
Linia pomiarowa beamline: Stanowisko eksperymentalne na końcu wiązki światła synchrotronowego: wyspecjalizowane laboratorium z własną optyką, instrumentami i zespołem, zbudowane do jednego rodzaju pomiarów. ESRF ma wokół pierścienia 44 linie pomiarowe. Więcej
LNCMI Laboratoire National des Champs Magnétiques Intenses: Krajowe laboratorium silnych pól magnetycznych CNRS, z ośrodkiem pól stałych w Grenoble i pól impulsowych w Tuluzie, połączonymi w 2009 roku. W jego grenobelskim poprzedniku odkryto w 1980 roku kwantowy efekt Halla. Więcej
Moderator: Materiał, który spowalnia szybkie neutrony z rozszczepienia, tak żeby nadawały się do eksperymentów. W ILL ciężka woda jednocześnie chłodzi rdzeń i moderuje neutrony – z około 20 000 kilometrów na sekundę do prędkości termicznych rzędu 2,2 kilometra na sekundę; źródło zimne z ciekłym deuterem spowalnia część z nich jeszcze bardziej. Więcej
Neutron: Cząstka bez ładunku elektrycznego, która razem z protonami tworzy jądro atomu. Uwolniony z jądra wnika głęboko w materiały i – jak ujmuje to ILL – może zachowywać się jak cząstka, jak fala albo jak mikroskopijny magnes, dlatego służy do badania, gdzie są atomy i jak się poruszają. Więcej
Ogród Lautaret Jardin du Lautaret: Alpejski ogród botaniczny i jednostka wsparcia badań Université Grenoble Alpes i CNRS na wysokości około 2100 metrów, założony w 1899 roku i przeniesiony na obecne miejsce w 1919 roku. Rośnie w nim ponad 2000 gatunków roślin z gór świata, a obok stoi laboratoryjne schronisko do badań nad roślinami alpejskimi. Więcej
Pierścień akumulacyjny: Główny pierścień synchrotronu, w którym elektrony krążą godzinami w rurze utrzymywanej w ultrawysokiej próżni. W ESRF ma obwód 844 metrów i składa się z 32 powtarzalnych komórek z magnesami, które prowadzą i ogniskują wiązkę. Więcej
Presqu’île: Naukowy półwysep Grenoble – dzielnica blisko centrum miasta, między rzekami Isère i Drac. Mieszczą się tu ESRF, ILL, EMBL Grenoble, IBS i kampus innowacji GIANT. Więcej
Reaktor badawczy: Reaktor jądrowy zbudowany przede wszystkim po to, by wytwarzać neutrony do badań, a nie prąd. MAEA podaje, że większość z nich ma moc poniżej 1 megawata; reaktor wysokostrumieniowy ILL o mocy cieplnej 58,3 megawata należy do najpotężniejszych. Więcej
Rozpraszanie: Zjawisko, w którym wiązka promieniowania rentgenowskiego lub neutronów trafia w próbkę i odchyla się w różnych kierunkach. Obraz rozproszenia zależy od ułożenia atomów, więc pozwala odtworzyć strukturę – pod warunkiem, że długość fali jest zbliżona do odległości między atomami, około 0,1 nanometra. Więcej
Rozpraszanie niskokątowe SAXS – rentgenowskie, SANS – neutronowe: Technika polegająca na pomiarze rozpraszania wiązki pod bardzo małymi kątami, co pokazuje rozmiar i kształt obiektów znacznie większych od atomu, takich jak białka i polimery. Stosuje się ją z promieniowaniem rentgenowskim i z neutronami; instrument D22 w ILL łączy oba rodzaje. Więcej
Spalacja: Sposób uwalniania neutronów bez reaktora: ciężkie jądra atomowe bombarduje się protonami o wysokiej energii z akceleratora, a one wybijają z nich neutrony. Źródła spalacyjne dają wiązki impulsowe; ILL zaznacza, że nie dorównują one uśrednionemu w czasie strumieniowi jego reaktora. Więcej
Synchrotron: Akcelerator cząstek, w którym elektrony krążą po pierścieniu z prędkością bliską prędkości światła, a magnesy zakrzywiają ich tor, tak że wysyłają intensywne światło, głównie promieniowanie rentgenowskie. Naukowcy wykorzystują je do badania budowy materii. Synchrotronem jest ESRF w Grenoble. Więcej
Światło synchrotronowe promieniowanie synchrotronowe: Promieniowanie wysyłane przez elektrony poruszające się z prędkością bliską prędkości światła, gdy magnesy zmuszają je do zmiany kierunku. W ESRF jest to głównie promieniowanie rentgenowskie o długości fali około 0,1 nanometra, czyli mniej więcej rozmiaru atomu, wielokrotnie jaśniejsze niż promieniowanie używane w szpitalach. Więcej
Undulator: Rząd małych magnesów o naprzemiennych biegunach, umieszczony na prostym odcinku pierścienia akumulacyjnego, który wprawia przelatujące elektrony w slalom. Według ESRF undulatory dają promieniowanie rentgenowskie milion razy intensywniejsze niż magnesy zakrzywiające. Więcej
Université Grenoble Alpes UGA: Uniwersytet w Grenoble, którego historia sięga 1339 roku, kiedy założył go delfin Humbert II. W obecnym kształcie, łączącym uniwersytet, szkoły inżynierskie i instytucje badawcze, istnieje od 1 stycznia 2020 roku. Więcej

Źródła

Źródła sprawdzone: 3 listopada 2026