Czy naukowcy z Polski mogą korzystać z ESRF i ILL?

Dlaczego członkostwo ma znaczenie

ESRF i ILL należą do grup państw i są przez nie finansowane. Naukowcy z tych państw są głównymi użytkownikami, co widać w regułach. ESRF podaje, że użytkownicy z państw, które nie są stronami umowy, mogą dostać czas pomiarowy we współpracy z grupami z państw-stron albo samodzielnie – ale wtedy tylko z rezerwy dyrekcji i tylko dla wniosków o wyjątkowej jakości naukowej lub o wyjątkowym znaczeniu technicznym dla badań z użyciem promieniowania synchrotronowego.

ILL ma podobną zasadę, tzw. regułę dwóch trzecich: co najmniej dwie trzecie wnioskodawców musi pochodzić z instytucji w państwach stowarzyszonych lub będących członkami naukowymi. Wnioski, które jej nie spełniają, nadal są oceniane, ale zwykle nie dostają standardowego czasu pomiarowego. Dla polskiego zespołu członkostwo oznacza, że może składać wnioski samodzielnie.

Polska w ESRF

Polska podpisała pierwszą umowę z ESRF 26 kwietnia 2004 roku jako stowarzyszony członek naukowy z udziałem 0,6%. W imieniu Polski podpisał ją prof. Jacek Kossut, ówczesny dyrektor Instytutu Fizyki PAN. ESRF odnotował wtedy, że o czas pomiarowy ubiegali się już naukowcy z 15 polskich instytucji, a na Polskę przypadało 1,3% wniosków złożonych na drugie półrocze 2004 roku.

20 grudnia 2016 roku ESRF i Instytut Fizyki PAN podpisały nową umowę. Instytut koordynuje krajowe konsorcjum polskich instytucji zainteresowanych korzystaniem z synchrotronu. Konsorcjum zbiera środki na polską składkę, ustaloną na 1% budżetu ESRF, i pomaga polskim badaczom informacjami, szkoleniami i przy pisaniu wniosków. Na obecnej liście partnerów ESRF Polska figuruje wśród członków stowarzyszonych z tym 1% udziału, obok członków takich jak Francja (27,5%) i Niemcy (24%) (stan na 3 listopada 2026 r.). Kto prowadzi ESRF i jak powstał, opisuje strona Europejski synchrotron.

Jak wygląda wniosek do ESRF

Naukowcy z Polski mogą składać wnioski samodzielnie lub razem z kolegami z innych krajów. Standardowe terminy to 1 marca i 10 września. Każdy wniosek trafia do komisji oceniającej grupę linii pomiarowych, o które prosi; strony ESRF podają w jednym miejscu, że komisji jest 12, w innym, że 13. Recenzenci oceniają wnioski w skali od 0 do 5,5 według wartości naukowej (5,5 to ocena najwyższa), a komisje, które zbierają się w kwietniu i październiku, układają ranking dla każdej linii. Czas pomiarowy przydziela się według wartości naukowej, o ile eksperyment jest wykonalny technicznie i bezpieczny.

Zatwierdzone polskie projekty dostają taką samą pomoc techniczną jak projekty innych członków stowarzyszonych, a – jak podaje przewodnik konsorcjum – użytkownikom z Polski zwraca się koszty podróży i zakwaterowania podczas eksperymentu w Grenoble według zasad ESRF. Firmy to osobna sprawa: mogą kupić poufny czas pomiarowy bezpośrednio.

Polska w ILL

W źródle neutronów Polska jest jednym z trzynastu państw, które podpisały umowy o członkostwie naukowym, i jest członkiem od 2006 roku. Reprezentuje ją konsorcjum „Neutrony dla Polskiej Nauki”, które skupia polskie instytucje naukowe i jest koordynowane przez Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego PAN w Krakowie.

Wnioski do ILL można składać przez cały rok, z dwoma terminami: w lutym i we wrześniu. Około ośmiu tygodni po każdym terminie oceniają je podkomisje Rady Naukowej ILL, a głównym kryterium jest doskonałość naukowa. Następnie ILL koryguje przydział tak, by zachować równowagę między państwami członkowskimi; według instytutu dotyczy to zwykle 5–10% czasu pomiarowego. Konkurencja jest duża: ILL dostaje około 1500 wniosków rocznie i może przyjąć mniej więcej połowę.

Jest też szybka ścieżka. ILL rezerwuje 5% czasu pomiarowego jako czas do dyspozycji dyrektora, na pilne eksperymenty, które nie mogą czekać na kolejny nabór. Wniosek może w każdej chwili złożyć każdy zespół z doskonałym pomysłem, także taki, który nie spełnia reguły dwóch trzecich, pod warunkiem że projekt jest naprawdę światowej klasy i dotyczy szczególnie ważnego tematu. Jak reaktor wytwarza neutrony, wyjaśnia artykuł Po co w Grenoble reaktor jądrowy, który nie produkuje prądu?

A w kraju?

Polska ma też własny synchrotron. Narodowe Centrum Promieniowania Synchrotronowego SOLARIS w Krakowie, otwarte 21 września 2015 roku, ma pierścień akumulacyjny o obwodzie 96 metrów i energii elektronów 1,5 GeV; wytwarza promieniowanie od podczerwieni po rentgenowskie. Zbudowano go jako replikę jednego z dwóch pierścieni akumulacyjnych laboratorium MAX IV w szwedzkim Lund. Pierścień ESRF ma 844 metry obwodu i pracuje przy 6 GeV; jak działa ta maszyna, wyjaśnia strona Od działa elektronowego do linii pomiarowej.

Co to oznacza w praktyce

Dla badacza z polskiej uczelni lub instytutu drogą do Grenoble jest dobrze uzasadniony wniosek, złożony w odpowiednim naborze i w terminie. Pierwszym punktem kontaktu są krajowe konsorcja: wyjaśniają zasady, pomagają w formalnościach i reprezentują Polskę w obu organizacjach. Zasady, terminy i składki mogą się zmieniać, dlatego punktem odniesienia są strony dla użytkowników samych ośrodków (stan na 3 listopada 2026 r.).

Dlaczego w Grenoble źródło promieniowania rentgenowskiego i źródło neutronów stoją obok siebie i dlaczego wiele projektów potrzebuje obu, wyjaśnia strona Dwa sposoby patrzenia na atomy. Odkryciu z Grenoble, które zmieniło sposób mierzenia oporu elektrycznego na całym świecie, poświęcony jest artykuł Czy kwantowy efekt Halla odkryto w Grenoble?